پنج‌شنبه 22 آذر 1397
صفحه اصلی      همه اخبار      تماس با ما      English
خبرگزاری تقریب - 29 روز پیش

غیاب سوژه پیاده‌روی اربعین در منابع علمی جهانی

به گزارش حوزه اندیشه خبرگزاری تقریب، متن زیر یادداشتی از جبار رحمانی، انسان شناس، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی در مورد پیاده روی اربعین است که در ادامه می خوانید؛ نزدیک به یک دهه است که پیاده روی زیارت اربعین به یک رخداد بزرگ مذهبی، اجتماعی، فرهنگی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در عرصه بین المللی خاورمیانه تبدیل شده است. در این ایام کشورهای شیعی، گروهها و اقلیت های شیعه و بسیاری از مراکز رسانه ای شیعی به گزارش آیین پیاده روی زیارت اربعین مشغول هستند و در این چندسال اخیر نیز بسیاری از نهادهای دانشگاهی و تحقیقاتی در ایران، بودجه های فراوانی را صرف پژوهش در حوزه اربعین کرده اند. پژوهشگران بسیاری، زمان صرف کرده و به زیارت اربعین رفته اند، نشست ها و سمینارهای بسیاری برای بحث علمی در باب وجوه مختلف پیاده روی اربعین در ایران و گاه با همکاری برخی دانشگاه های عراقی برگزار شده است. در وهله اول به نظر می رسد یک جنبش علمی در کنار جنبش رسانه ای و حتی پویایی های متعدد و متنوع دستگاه های ایدئولوژیک به راه افتاده است. انتظار می رود به همان نسبتی که وزن و موقعیت پیاده روی اربعین در فضای مذهبی و رسانه ای ورای چیستی محافل مذهبی شیعی، به امر کانونی و محوری تبدیل می شود، در فضای آکادمیک شیعیان نیز محور باشد. اما نگاهی به منابع علمی فارسی و انگلیسی بیانگر وضعیت دیگری است. هنوز کتاب های تحلیلی از منظر علوم انسانی دانشگاهی در باب اربعین بسیار اندک هستند، اتفاقا اگر هم چیزی منتشر شده توسط عده ای پژوهشگر جوان که در سلسله مراتب دانشگاهی چندان موقعیت بالا و مشروعیت بالایی ندارند، انجام شده است. ضمن آنکه کارهای آنها هم معمولا جدی گرفته نمی شود. به همین دلیل تنها پژوهش های سیستماتیک را می توان در رساله های جوانان دانشگاهی در مقطع کارشناسی ارشد دید. اما آن سو، یک حرکت بزرگ نهادی هم به راه افتاده، قرارگاه ستاد اربعین دانشجویی در وزارت علوم با محوریت وزیر علوم، که در لابلای آن برخی از جوانان مذهبی می خواهند کار علمی روی اربعین بکنند و جالب تر آنکه برای این پژوهشگران فرعی حمایت و بودجه ای هم نیست، این در حالی است که در سال های اخیر بودجه بسیاری صرف اربعین شده است. به نظر می رسد این پرسش کلیدی را می توان مطرح کرد که چرا در نظام آکادمی ایران، و حتی جهان (در زبان انگلیسی)، هنوز اربعین نه تنها جدی و محور نیست، بلکه آنقدر حاشیه ای و فرعی است که به سختی می توان سرنخی از آن پیدا کرد. این ماجرا وقتی پیچیده تر می شود که می توان تصور کرد بودجه های دولتی و حتی خصوصی بسیاری در نهادهای علمی و پژوهشی ایرانی صرف کارهایی شده که ذیل مقوله پژوهش علمی در باب پیاده روی زیارت اربعین تعریف شده اند. چرا شاهد غیاب سوژه پیاده روی اربعین در فضای علمی ایران و جهان هستیم؟ به عنوان مثال در سایت Jstore تنها یک مقاله می توان در باب زیارت اربعین پیدا کرد که یک دختر مسلمان به نام ام سلمه مجتبی حسین با عنوان مطالعه پدیدارشناختی زیارت پیاده روی اربعین در عراق انجام داده است. مولف در دانشگاه Heriot Waft در کمپ دبی امارات، هست. مقاله ای که به دنبال تحلیل انگیزه ها و تجارب زائران پیاده روی کربلا در عراق است. این مقاله در مجله ای مربوط به گردشگری منتشر شده است. در این میان گویی سهم پژوهشگران ایرانی که بودجه های زیادی صرف قدوم مبارکشان برای رفتن به کربلا شده، بیشتر قابل تامل است. در هجوم انبوه دستگاه های تبلیغاتی، دانشگاه ها نیز به شیوه ای تبلیغی و مبلغانه، محققان را به پیاده روی اربعین فرستاده اند. آنها هم وقتی از سفر برگشته اند، گزارشی نوشته اند و احتمالا به مراجع داده اند، احیاناً سخنرانی هم داشته اند. نگاهی به گزارش های موجود از نشست ها (تنها منبع مهم درباب محتوای دین پژوهشی ها و تحلیل های متخصصان) در کنار اندک مقالات علمی و اندک پژوهش های علمی منتشر شده به صورت کتاب، نشان می دهد الگوی پژوهش یک الگوی ساده بوده است: تاملات اولیه، رفتن به سفر و انجام مشاهدات میدانی، بازگشت و ارائه چند سخنرانی و گاه گزارش و کتابی کوچک. همه اینها در فرصتی کوتاه و از سر فضای فراغتی پژوهش انجام می شود. نمی توان مقاله ای عمیقاً علمی یافت (جز آنها که توسط دانشجویان کارشناسی ارشد و از خلال رساله علمی شان در مقطع ارشد حاصل شده) که بخواهد در یک تحلیل جدی و عمیق و در مطالعه ای مستند به بررسی منابع داخل و خارج و بررسی نمونه های مشابه و... به این موضوع بپردازد و بتواند سوژه اربعین را در مطالعات دین پژوهی، انسان شناسی، جامعه شناسی دین، گردشگری، علوم سیاسی و سایر شاخه های علوم انسانی به یک سوژه محوری و حتی موجب طرح یک نظریه و رویکرد و یا مفهوم جدید باشد. به عبارت دیگر به جز مقالات جدی دانشجویی، از مقالات و پژوهش هایی که توسط استادان برجسته نوشته شود، هنوز اثری دیده نمی شود. به همین سبب این مقالات و منابع محدود دانشجویی هم همچنان از یکسو در حاشیه ای ترین منابع و مراجع علمی منتشر می شود و از سوی دیگر در نهایت به قالب زنی یک نظریه بر یک پدیده منتهی می شود که در حد دانشجویی قابل قبول است، اما درحدی نیست که بتوان سوژه ای جدی و موثر در فضای علمی باشد و مبدائی برای تولد یک مفهوم، یک رویکرد یا حتی یک نظریه باشد. این موضوع از یکسو به خاطر آنست که سوژه اربعین سوژه محوری محققان برجسته مطالعه دین، آیین، گردشگری و برای محققان بین المللی و جهانی نیست، البته برای محققان مهم ایرانی در علوم انسانی مدرن یا حتی علوم انسانی اسلامی و بومی هم اهمیت محوری ندارد. به همین سبب این دسته دوم محققان صرفا در جلساتی شفاهی به گفتارهایی ناشی از تاملات شفاهی در اینباره می پردازند. از سوی دیگر آنچه که در فضای مهیج ارسال محققان و استادان برجسته دانشگاه به پیاده روی برای برجسته سازی وجوه علمی این پیاده روی اربعین در کنار وجوه مذهبی و عقیدتی و سیاسی آن، رخ می دهد، یک فرآیند ناقص از کار علمی است. فرآیندی که در سه مرحله خلاصه می شود 1ـ تاملات اولیه شخصی 2ـ سفر میدانی، 3- حضور در نشست ها و سمینارها و سخنرانی برحسب همان تاملات اولیه و تاملات ثانویه ناشی از تجربه میدان. به همین دلیل اصولا فرآیند پژوهش علمی مستمر و متمرکز در باب سوژه پیاده روی اربعین آنقدر ناقص است که اندک تولیدات علمی هم به نوعی ابتر و ناقص هستند و توان نفوذ به هسته سخت پژوهش های علمی و تبدیل شدن به یک قلمرو گفتمانی پژوهشی جدی را پیدا نمی کنند. به نظر می رسد این نقد، برای بسیاری از همکاران دانشگاهی ناخوشایند باشد، اما مروری کوتاه بر مراجع و منابع علمی داخل و خارج بیانگر همین است. مساله نوعی بازشناسی الگوهای پژوهشی مدگونه و هیجان انگیز درماست که نه در فضایی آکادمیک، بلکه در فضایی پرهیجان و سیاسی شده متاثر از عملکرد حکومت ایران در ایام پیاده روی رخ می دهند. به گونه ای که نهاد آموزش عالی نه به عنوان بازوی علمی و بررسی ها و پژوهش های آکادمیک در باب این پدیده، بلکه به عنوان بازوی تبلیغی و ترویجی از طریق ستاد قرارگاه اربعین دانشجویی با محوریت وزیر علوم وارد میدان شده است. به عبارت دیگر عموماً در منطق گفتمانی کلی، پژوهشگران هم به میدان دعوت می شوند تا آموزش عالی هم به خیل این میدان تبلیغات همه جانبه برای رواج بیشتر این آیین بزرگ بپیوندند. همانطور که نهاد صدا و سیما برای بزرگ کردن این پدیده، هنرمندان را رایگان می فرستاد، نهاد آموزش عالی نیز استادان را می فرستد. به عبارت دیگر مطالعات علمی اربعین، بیش از همه معلول اقتصاد سیاسی و جریان های ایدئولوژیک رسمی است تا یک جنبش خودانگیخته فردی توسط محققان آزاد. بهتر است تصور کنیم که از این به بعد حتی یک ریال هم صرف این پژوهش ها نباید بشود، آن وقت می توان گفت این گوی و این میدان، هرکه می خواهد وارد شود و می توان نتیجه را دید. به عبارت دیگر دستگاه های پژوهشی همانند صدا و سیما که هنرمندان را برای تبلیغات خودش جهت نمایش مشارکت صدا و سیما در این واقعه بزرگ می فرستد، وزارت علوم هم سرمایه های انسانی اش، یعنی استادان و محققان را می فرستد تا به نهادهای حاکمیتی، مردمی و مذهبی نشان بدهند ما هم به سهم خودمان مشارکت داریم. در چنین فضایی است که نمی توان انتظار اثر خاص و موثری داشت، مگر همان تولیدات محققان جوان که اتفاقا سهمی از این بودجه ها یا نصیب شان نشده یا اگر هم شده حداقل های ضرورت سفر بوده است. از سوی دیگر ضعف ژانر نوشتارهای علمی ما، به گونه ای است که به سختی می توان مقاله عمیق علوم انسانی و اجتماعی برای مجلات جهانی درباره اربعین نوشت، زیرا محققان علوم انسانی و اجتماعی که بر زبان انگلیسی مسلط باشند که ژانر نوشتار علمی جهانی را رعایت کنند و مهمتر از همه به موضوع پیاده روی اربعین مسلط باشند، تقریبا در ایران نزدیک به صفر است. در نتیجه اندک محصولات تولید شده هم به گوش آکادمی ها و محققان بین المللی نمی رسد. احتمالا به زودی شاهد گرایشی برای نمایش بین المللی اربعین و برگزاری کنفرانس های بین المللی با بودجه های بزرگ خواهیم بود، که در نهایت انتظار نتایج علمی بزرگ از این گرایش، انتظاری نزدیک به محال است، زیرا دورهمی ای بین المللی بی انتشار اثر خاص و بی ثمر خواهند بود. البته موقعیت ضعیف آکادمیای کشورهای شیعه نشین نیز به این غیاب سوژه اربعین دامن می زند و گویی این نظم بین المللی محققان و مراکز تحقیقات و حاشیه ای بودگی شیعیان پژوهشگر و حاشیه ای بودن نهادهای دانشگاهی کشورهای شیعی نیز زمینه و تقویت کننده این جریان غیاب سوژه پیاده روی اربعین ضدعرصه جهانی شده است. به هرحال نمی توان این غیاب را صرفاً ناشی از دستکاری استکبار یا نظام سلطه دانست، بلکه بیش از همه ناشی از ضعف ساختارهای علمی و کنشگران علمی برای طرح یک موضوع مهم در سطح جهانی و مراکز اصلی علمی است. البته باید چشم انتظار محققان شیعی در کشورهای محوری و دانشگاه های برتر دنیا بود که شاید آنها این موضوع اربعین را به سوژه ای جدی تبدیل کنند، در غیر این صورت، به نظر می رسد حسب وضع موجود فرآیندهای علمی دین پژوهی در ایران، بعید است نیروهای محققان داخلی بتواند چنین پیامدی داشته باشد. همین ویژگی در باب مطالعات آیین های عزاداری محرم هم هست. عمده منابع توسط محققان غربی است، هنوز نمی توان محقق شیعی ای را یافت که در این حوزه مطالعاتی، رفرنس اصلی باشد و عمده منابع به کارهای چلکوفسکی، فیشر، هاگلند، پینائولت، کوئل و ... ارجاع دارند و کمتر محقق شیعی هست که منبع یا محوری برای این مطالعات باشد (محققان محدودی از جمله محمود ایوب که صرفاً رساله دکتری شان در اینباره بود و بعد هم رها کردند یا محققی با تبار اسلامی و نزدیک به فرهنگ شیعی مثل اکبر احمد که نوشته هایی پراکنده در این باره دارد). البته در حوزه مطالعات عزاداری محرم حضور نسل جدیدی از محققان ایرانی در آکادمی های غربی، منجر به اثرگذاری شده است، اما هنوز هیچ محقق داخلی نتوانسته، این اثرگذاری بین المللی را داشته باشد. دلایل متعددی از جمله ضعف زبان، عدم وجود حمایت های لازم برای تولید یک مقاله در سطح جهانی، حتی عدم وجود تسهیلات برای این محققان جهت حضور در مجامع علمی و گاه نادیده انگاری سیستماتیک محافل غربی حوزه مطالعات شیعی نسبت به محققان بومی شیعه هم مزید برعلت است. به هرحال به نظر می رسد دولت های شیعی که بورس های فراوانی به دانشگاهیان وفادار به خودشان داده اند، نتوانسته اند تشیع را به موضوع مهم و محوری در دانشگاه های جهانی بدل کنند، شاید در سیاست بورسیه های دولتی هم باید تجدیدنظر کرد. این موضوع نیازمند تحلیل بیشتر و مجزایی است که در یادداشتی دیگر بدان خواهم پرداخت. آنچه که ضرورت دارد نوعی بازاندیشی انتقادی به منطق پژوهش های دینی در ایران و افت و خیز مدگونه و سیاست زده آنست. در این میان هم مد پژوهش های علمی و محافل و نشست ها و برنامه هایی متعدد با کارشناسان حول پیاده روی زیارت اربعین این روزها رواج زیادی دارد. انتهای پیام

اخبار مرتبط

آخرین اخبار
برچسب‌ها:   

پیاده‌روی

 | 

اربعین

 | 

منابع

 | 

جهانی

 | 
پربیننده‌ترین‌ها (6 ساعت اخیر)

پربیننده‌ترین‌ها (24 ساعت اخیر)

پربیننده‌ترین‌ها (هفته‌ی اخیر)

منابع خبری