پنج‌شنبه 16 مرداد 1399
صفحه اصلی      همه اخبار      تماس با ما      English

«بررسی جایگاه و تناسب لفظ و معنای واژگان در قرآن کریم»

به گزارش پايگاه قرآني دانشگاهي ايحاء از كرمانشاه، جناب آقای دکتر مسعود اقبالی از اساتيد هیأت علمی دانشكده علوم قرآني كرمانشاه در گفت و گو با خبرنگار ايحاء به تشریح موضوع بررسی جایگاه و تناسب لفظ و معنای واژگان در قرآن کریم پرداخت كه در اين بخش به گزيده اي از سخنان ايشان خواهيم پرداخت:ایحا ـ لطفاً منظور از تناسب لفظ و معنا در قرآن را مختصراً توضیح بفرمایید؟در واقع تناسب لفظ و معنا در قرآن کریم یا برگرفته از همنشینی مجموعه آوایی واژگان است که در ایجاد سطوح معنایی مختلف و تصویرسازی های ذهنی برای مخاطب نقش اساسی بر عهده دارد که امروزه این ویژگی را فنوسمانتیک می گویند و یا از همنشینی هدفمند واژگان و عبارات در کنار هم، معنای مقصود به مخاطب القا می گردد که این شیوه براساس رویکرد درون متنی و چگونگی ساختار جملات و عبارات در آیات کریمه تحلیل می گردد. بر همین اساس وقتی از زاویه تناسب لفظ و معنا به قرآن کریم به عنوان بخشی از معماری سخن نگریسته می شود، به چینش منظم و قاعده مند واژگان و عبارات و مجموعه به هم پیوسته ای از الفاظ برمی خوریم که در ورای آنها اقیانوسی از معانی ظریف و نکته های دقیق نهفته است. هماهنگی و انسجام کامل میان واژگان قرآنی و معنای برخاسته از آن، پیشتر نزد قدما با عنوان ائتلاف اللفظ مع المعنی یاد شده است که امروزه در مطالعات معناشناسی از آن به تعاریفی همچون آوا معنایی، نظم آهنگ، فنوسمانتیک یا موسیقی داخلی نام می برند که کاشف از اسرار بلاغی واژه ها و تناسب با معنای دریافت شده از آنهاست. ایحا ـ لطفاً نمونه هایی از هماهنگی آوایی و موسیقایی واژگان و معنای برآمده از آن را بیان بفرمایید. ببینید در بحث هماهنگی آوایی، پیدایی جلوه های آهنگین در قرآن، نشانگر تناسب با معانی الفاظ قرآنی است. از این منظر، تکرار حروف، ادغام و فکّ ادغام حروف و نیز حذف و اضافه آنها در ایجاد فضای آهنگینِ متناسب با مفهوم آیات تأثیر شگرفی دارد و بسیاری از آیات کریمه دارای چنین ویژگی منحصر به فردی هستند. به عنوان مثال می توان به آیات سوره طه اشاره کرد که تمامی آیات این سوره به مصوّتِ آ ختم می شوند و فضای موسیقایی سنگینی را برای سوره و تصویرپردازی در داستان های آن مهیا می سازند. اما صرفاً یک آیه از این امر مستثنی شده و آن آیه ای است که از غرق شدن فرعونیان در دریا و درهم پیچیده شدن طومار زندگی شان سخن گفته است که می فرماید: فَأَْتبََعهُْم فِْرَعوُْن بُِجُنودِِه فَغَشَِيهُْم ِمنَ الْيَمِ مَا غَشَِيهُمْ (طه / ۷۸).همچنین در آیه ای دیگر که مربوط به داستان غرق شدن قوم حضرت نوح و سرآغاز فصل دیگری در تاریخ است، این موضوع تکرار شده است. جایی که می فرماید: قِيلَ يَا ُنوُح اْهبِطْ بَِسلالمٍ ِمنَّا وَ َبرَكَاتٍ َعلَيَْك وََ علَی ُأمٍَم مِمَّْن مََعَك َو أُمَمٌ َسنَُمتِّعهُمْ ثَُّم يَمَسّهُْم ِمنَّا َعَذابٌ أَلِيمٌ (هود/ ۱۱). نکته مورد توجه در بکارگیری عامدانه و هدفمند حرف میم و ویژگی خاص معنایی این حرف در آیات مذکور و بالأخص در انتهای این آیات است. حرف میم از حروف شفوی است که از خاصیت انسداد و چسبندگی برخوردار است. از آنجایی که این حرف، خیشومی است، هنگام ادا، قطع ناگهانی صوت و پایان پذیرفتن موضوع را به گوش می رساند. لذا قطع شدن صوت در حرف میم و پایان پذیرفتن آیه با این حرف، در اینجا با پایان یافتن زندگی فرعون و ستمگری او و نیز پایان داستان هبوط نوح و خاتمه طوفان تناسب دارد.همچنین مثلاً آیه اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ ﴿القمر:١﴾ را نمی توان با ملایمت و آرامش خیال قرائت کرد، زیرا صحنه متلاشی شدن آسمانها و زمین و اینکه ماه چونان پنبه زده شده از هم گسسته می گردد، تصویری بس هولناک را در ذهن مجسّم می کند و ترسیم چنین صحنه دهشتناکی نیازمند واژگانی خشن و با صلابت است.ایحاء: پس به نوعی می توان گفت تناسب میان لفظ و معنای واژگان، به همان نظمآهنگ کلمات قرآنی و بار معنایی آن بر می گردد؟ خیر. بحث هماهنگی و تناسب میان الفاظ قرآنی و معنای برآمده از آن صرفاً محدود به جنبه آوایی و موسیقایی آن نیست، بلکه این نوع مناسبت از زاویه ای دیگر و از منظر درون متنی و با توجه به نقش هدفمند واژگان و ساختار جملات و عبارات در ارائه مفهومی خاص به مخاطب نیز مورد بررسی قرار می گیرد. چرا که هر واژه و عبارتی در قرآن کریم، هدفمند و در راستای القای مفهومی مشخص وضع شده است که برآمده از تناسب بی نظیر میان لفظ و معناست. به طور خلاصه باید عرض کنم که قرآن کریم جهت تبیین مفاهیم والای اخلاقی، اعتقادی و...، حالات و روحیات انسانها و دیگر امور غیبی از تمهیدات بلاغی و ادبی خاصی بهره برده و عناصر مختلف زبانی و بیانی نیز در خدمت ارائه این مفاهیم والای قرآنی قرار گرفته است. لذا می بینیم که گاه تصویرگری مفاهیم به واسطه حروف و معانی برآمده از آن، گاهی نیز با بهره گیری از صوت و آوا و پاره ای نیز با بکارگیری دقیق واژگان در موضع مشخص صورت می گیرد. انتخاب دقیق واژگان و تناسب بی نظیر الفاظ و واژگان قرآنی با معانی آن، از جمله جلوه های اعجاز بیانی این کتاب آسمانی است. در قرآن کریم هر واژه جایگاه مناسب با معنای خود را دارد و مفهومی مشخص را به مخاطب القا می کند که واژگان دیگر نمی توانند آن را با معنایی مشخص افاده نمایند. بر این اساس، واژگان گاه به شکل جمع و گاه به حالت مفرد بیان می شوند، گاه به صورت نکره در آمده و گاه در کسوت معرفه خودنمایی می کند، گاه مقدم شده و گاه مؤخر و در تمامی این حالات، بیانگر معنایی خاص و متناسب با مفهوم همان آیه است که این جنبه نمایانگر همان تناسب لفظ و معنا از منظر کارکردهای درون متنی قرآن است. ایحا ـ اگر امکان دارد این بحث از مناسبت لفظ و معنا در حوزه درون متنی را بیشتر توضیح دهید. در حقیقت ساختار درونی قرآن کریم و بهره گیری از اسلوب های بیانی منحصر به فرد در الهام بخشی هر چه بهتر تعالیم الهی به عنوان یکی از ویژگی های ممتاز زبانی قرآن قلمداد می شود که بکارگیری اصطلاحات و واژگان در موضع مشخص و چینش نوع جملات در اثرگذاری هر چه بیشتر بر مخاطب، از جلوه های آشکار آن است. علاوه بر این، تقدم و تأخر عامدانه واژگان و نیز بهره گیری از تکنیک های خاص بیانی و نوع خطاب در آیات قرآن که متناسب با مقتضای حال مخاطب و در خدمت القای مفاهیم والای قرآنی است، بر ظرافت ها و ریزه کاری های هنری قرآن کریم افزوده است، به نحوی که هر واژه و اصطلاحی که در این کتاب آسمانی بیان شده، همگی با معنا و مفهوم واقعی آیه تناسب تام دارد، لذا هر گونه تغییری در ساختمان جملات و برهم خوردن نظم آن ها، به اخلال و نامفهومی در فهم عبارات منجر می شود. ایحا ـ ممکن است نمونه ای از آیات قرآنی را به عنوان یکی از جلوه های این نوع از تناسب درونی لفظ و معنا را بیان بفرمایید؟ بله، بسیاری از آیات قرآنی از منظر درون متنی نمایانگر تناسب لفظ و معنا هستند. به عنوان مثال به آیه فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ﴿البقرة: ٢٣٩﴾ دقت بفرمایید. در این آیه، خداوند وجوب نماز گزاردن را با شروط و حدود آن مشخص کرده است. خب همه ما به این امر واقف هستیم که اهمیّت نماز و برپا داشتن آن از اهمّ فرامین دین اسلام و از اولین مواردی است که در روز قیامت از آن بازخواست می شود. آیات زیادی نیز در قرآن، بر اقامه نماز و اهتمام ویژه به آن تأکید داشته اند، از جمله در بیان حال بهشتیان میفرماید: رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیعٌ عَنْ ذِکرِ اللّهِ وَ اِقام الصَّلوةِ ﴿النور: ۳۷﴾. ابتدا توضیح بدهم که در آیه مذکور واژه رجالاً یعنی: نماز را پیاده بر پا داشتن و نیز منظور از رُکباناً یعنی: نماز را بر پشت اسبان گذاردن که اشاره به همان (صلاة الخوف) است . آیات بسیاری نیز بر اهمیت نمازگزاردن و مراقبت و پاسداری از به جای آوردن آن بیان شده است. اما علی رغم اهمیت بحث نمازگزاری و عدم سستی و کاهلی در اقامه آن، این قاعده در آیه مذکور از زوایه دیگر مورد توجه قرار گرفته و در شرایط خوف و ترس شدید، شیوه نمازگزاردن نیز تغییر کرده و دستورالعملی خاص برای آن وضع شده است. قرآن کریم این رویکرد را با دو عبارت شرطی بیان کرده است. شرط اول برای حالت خوف و ترس و چگونگی اقامه نماز و شرط دوم برای نشان دادن حالت امنیّت و زایل شدن ترس و اضطراب است. از آنجا که مصلحت زندگی انسان و به خطر افتادن جان او، مقدّم بر مصلحت برپایی نماز است، لذا تعابیری که در قالب جملات شرطی بیان شده، این امر را به خوبی بازتاب داده است. بعد از حرف شرط إن ، جمله با ایجاز به حذف عنوان شده است و به تبع آن، واژگانی که دلالت بر اقامه نماز دارد نیز از جمله محذوف گشته است؛ زیرا سیاق آیه و هدف کلی عبارات، حفظ جان آدمی به هنگام خطر و احساس خوف و ترس است و در این حالت، اقامه نماز به صورت معمول و مرسوم جایز نیست، لذا به جای اینکه اطناب ورزیده و مثلاً بگوید: فَإن خِفتُم فَصَلّوا راکِبینَ أَو صَلّوا مُرتَجلینَ کَیفَ مَا تَمَکّنتُم ، آن را با جملاتی ایجاز گونه بیان کرده است و صرفاً در بیانی موجز، به حالت ایستاده یا سواره رِجالاً أو رُکباناً اشاره کرده است. و این ایجاز نشانگر همان تناسب لفظ با محتوای کلام است که اعجاز بیانی قرآن را آشکار ساخته است. از سوی دیگر، با زایل شدن خوف و ترس و اطمینان از برقراری امنیت و آسودگی خاطر، جمله نیز به حالت عادی بازگشته و توضیحات در خصوص اقامه نماز، در جملاتی به شیوه اطناب و تفصیل بیان شده است. لذا بعد از جمله شرطیه دوم، می فرماید: فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ و چگونگی یادکرد خداوند را متذکّر می شود که در این حالت، هیچ سستی و کاهلی در انجام آن پذیرفتنی نیست. از این رو، دقت در چینش الفاظ و نظم بی مثال واژگان قرآنی، تناسبی شگرف و تام با معنای برآمده از متن قرآنی دارد.


آخرین اخبار
برچسب‌ها:   

بررسی

 | 

جایگاه

 | 

تناسب

 | 

معنای

 | 

واژگان

 | 
پربیننده‌ترین‌ها (6 ساعت اخیر)

پربیننده‌ترین‌ها (24 ساعت اخیر)

پربیننده‌ترین‌ها (هفته‌ی اخیر)

منابع خبری